Cicimod’ya hoş geldiniz. Bu yazımızda merak ettiğiniz “İyilik yapip karşılık beklememek ne anlama gelir” konusunu sizin için araştırdık.
İyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir?
İyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir? Bu soruyu ilk kez kendime ciddi ciddi sorduğumda üniversiteden yeni mezun olmuş, Ankara’da Kızılay kalabalığında iş arayan biriydim. Bir yandan ekonomi okumuş olmanın verdiği “her şeyin bir rasyonel açıklaması vardır” inancı, diğer yanda insan ilişkilerinin o pek de rasyonel olmayan tarafı… İkisi sürekli çarpışıyordu.
Basit gibi görünen bu ifade aslında çok katmanlı: Birine yardım etmek ama içten içe “bir gün bana da döner” beklentisini taşımamak. Ya da daha derin haliyle, iyiliği bir yatırım gibi görmeden, sadece değer olarak yapmak.
Ama işin ilginç tarafı şu: İnsan beyni çoğu zaman bunu o kadar da “karşılıksız” yapamıyor.
Ekonomi gözünden İyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir?
Ekonomi okumuş biri olarak meseleye ilk baktığım yer oyun teorisi olmuştu. İnsan davranışlarını anlamaya çalışırken “işbirliği” ve “karşılıklılık” kavramları sürekli karşımıza çıkar.
Karşılıklılık ilkesi ve görünmeyen hesaplar
Davranışsal ekonomide “reciprocity” yani karşılıklılık ilkesi çok temel bir şeydir. İnsanlar çoğu zaman kendilerine yapılan iyiliği unutmaz ve bir şekilde geri verme eğilimindedir. Ama bu otomatik bir süreç değildir; zaman, duygu ve bağlam işin içine girer.
Bir araştırma okumuştum; insanların büyük kısmı, kendilerine yapılan küçük iyilikleri bile uzun süre hafızasında tutuyor. Ama burada kritik nokta şu: Bu geri verme davranışı her zaman aynı kişiye, aynı şekilde olmuyor.
Yani aslında iyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir? sorusunun ekonomi tarafı şunu söylüyor: Bu davranış, görünmeyen bir “borç-alacak defteri” tutmadan hareket edebilmek demek.
Rasyonellik ile duygusallık arasındaki çizgi
Ekonomide “tam rasyonel insan” varsayımı vardır ama gerçek hayatta işler öyle yürümüyor. Mesela bir arkadaşına taşınırken yardım ediyorsun. Bunu tamamen çıkar hesabıyla yaparsan, ileride onun sana yardım etme ihtimalini hesaba katıyorsun.
Ama “karşılık beklememek” dediğimiz şey, bu hesaplamayı bilinçli olarak devre dışı bırakmak. Yani:
Yardımı yapıyorsun
Ama zihninde bir “geri dönüş planı” yok
Hatta gelmese bile sorun etmiyorsun
Bu, ekonomide “pure altruism” yani saf özgecilik dediğimiz şeye yaklaşıyor.
Çocukluk ve öğrenilen iyilik algısı
Benim çocukluğum Ankara’nın biraz daha eski mahallelerinde geçti. Komşuluk ilişkilerinin hâlâ canlı olduğu, kapının açık bırakıldığı zamanlar… Orada öğrendiğim ilk şeylerden biri şuydu: İyilik çoğu zaman konuşulmazdı, yapılırdı.
Bir gün annemin komşuya çorba gönderdiğini hatırlıyorum. Kadın hasta olmuştu. Bizim evde de o dönem ekonomik olarak çok rahat sayılmazdık ama buna rağmen “komşudur” denirdi.
O zaman anlamamıştım, şimdi daha iyi anlıyorum: İyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir? sorusunun cevabı biraz da kültürel kodlarda saklı.
Toplumsal öğrenme ve model alma
Psikolojide “model alma” diye bir şey var. Çocuklar gördüklerini tekrar eder. Eğer çevrende iyilik bir “beklenti ticareti” değil de bir yaşam biçimi olarak varsa, sen de bunu içselleştiriyorsun.
Ama tersi de mümkün. Bazı insanlar iyiliği hep bir yatırım gibi öğreniyor:
“Şimdi yap, sonra geri alırsın.”
İşte bu iki farklı bakış açısı, yetişkinlikte ilişkileri ciddi şekilde şekillendiriyor.
İş hayatında İyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir?
İş hayatı bu konunun en karmaşıklaştığı yer. Ankara’da ilk işime başladığımda bunu çok net hissettim. Bir proje vardı, veri temizliği yapıyordum. Bir arkadaşım sürekli yardıma geliyordu, karşılık beklemeden.
Ama birkaç ay sonra işler değişti. Terfi döneminde herkes kendi pozisyonunu koruma derdine düşünce, o “karşılıksız yardım” davranışı da sorgulanmaya başladı.
Networking ve görünmeyen karşılıklar
İş dünyasında iyilik çoğu zaman “network” olarak geri döner. Yani bugün birine yardım edersin, o da seni başka bir fırsatta hatırlar. Ama burada kritik bir fark var:
Karşılık beklemek ile fırsata açık olmak aynı şey değil.
Beklemek şu demek:
“Ben bunu yaptım, o da bana şunu yapmalı”
Fırsata açık olmak ise:
“Yapıyorum, ama hayatın ne getireceğini bilmiyorum”
Gerçek hayattan küçük bir sahne
Geçen yıl bir arkadaşım, hiçbir çıkarı olmadan bir stajyerin CV’sini düzenleyip yönlendirmişti. O an hiçbir beklentisi yoktu. Aylar sonra o stajyer başka bir şirkette işe girdi ve tesadüfen onunla aynı projede çalışmaya başladılar.
Bu hikâye bize şunu gösteriyor: İyilik bazen geri döner, ama nasıl ve ne zaman döneceği kontrol edilemez.
Veriler ve araştırmalar ışığında karşılıksız iyilik
Davranışsal ekonomi ve sosyal psikoloji alanında yapılan birçok çalışma, insanların büyük bölümünün “karşılıklılık beklentisi” taşıdığını gösteriyor. Ama aynı zamanda küçük bir grup var ki, onlar gerçekten koşulsuz davranabiliyor.
Gönüllülük araştırmaları
Küresel gönüllülük raporlarına göre insanlar en çok şu üç nedenle iyilik yapıyor:
Ait olma hissi
Anlam arayışı
Toplumsal sorumluluk
Burada dikkat çekici olan şey şu: “Karşılık almak” çoğu zaman ana motivasyon değil. Ama dolaylı olarak sosyal kabul, güven ve ilişki gibi karşılıklar zaten oluşuyor.
Davranışsal ekonomi deneyleri
“Ultimatum Game” gibi deneylerde insanlar çoğu zaman adaletsiz teklifleri reddediyor. Bu bize şunu söylüyor: İnsanlar sadece kendi kazançlarını değil, karşı tarafın niyetini de önemsiyor.
Yani iyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir? sorusunun bilimsel tarafı, insanın sadece çıkar odaklı bir varlık olmadığını açıkça gösteriyor.
Günlük hayatta karşılıksız iyilik örnekleri
Bunu en çok sokakta fark ediyorum. Ankara’da metroda, otobüste, markette…
Bir gün yaşlı bir amcanın kartını okutamayan bir gence yardım ettiğini görmüştüm. Ne isim soruldu, ne bir teşekkür bekleniyordu. Sadece küçük bir “oldu mu?” bakışı vardı.
Küçük iyiliklerin büyük etkisi
Sosyal bilimlerde “bulaşıcı davranış” diye bir kavram var. Bir kişi iyilik yaptığında, çevresindekilerin de iyilik yapma olasılığı artıyor.
Yani aslında karşılıksız yapılan bir iyilik bile dolaylı olarak büyük bir zincir başlatabiliyor.
Neden zor bir davranış?
İyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir? sorusunun en zor kısmı burada başlıyor: İnsan zihni beklenti üretmeye çok yatkın.
Beklenti ve hayal kırıklığı döngüsü
Birine yardım ettiğinde ve karşılık görmediğinde, zihinde şu cümle oluşuyor:
“Ben olsam yapardım.”
İşte sorun da burada başlıyor. Çünkü bu cümle bir ölçü standardı oluşturuyor ve herkesin aynı şekilde davranmasını bekliyorsun.
Psikolojik ödül sistemi
Beyin iyilik yaptığında dopamin salgılıyor. Bu, “iyi hissetme” halini yaratıyor. Ama beklenti eklenirse, bu sistem bozuluyor:
İyilik → iyi his
Karşılık gelmezse → hayal kırıklığı
Sonra → motivasyon düşüşü
Bu yüzden karşılık beklemeden iyilik yapmak aslında zihinsel bir disiplin gerektiriyor.
Hayata daha gerçekçi bir bakış
Şu noktada şunu fark ettim: İyilik ya tamamen “saf” bir ideal ya da tamamen “stratejik” bir araç değil. İkisinin arasında bir yerde duruyor.
Benim için artık daha net olan şey şu: İnsan her zaman bilinçli olarak hesap yapmaz ama tamamen de hesapsız değildir.
İyilik yapıp karşılık beklememek ne anlama gelir? sorusunun en sade cevabı belki de şu:
Bir şeyin geri dönüp dönmemesini kontrol etmeye çalışmadan, doğru olduğunu düşündüğün şeyi yapabilmek.
Çünkü bazı davranışların değeri, geri dönüşünde değil, yapıldığı anda ortaya çıkıyor.
“İyilik yapip karşılık beklememek ne anlama gelir” ile ilgili bu kapsamlı rehberi tamamladık. Cicimod olarak daha fazlası için buradayız!
Benzer Konular: İş Bankası güvenliği ne kadar maaş alıyor ?